Podpisanie aktu notarialnego to nie tylko złożenie podpisu pod dokumentem. To często podjęcie jednej z najważniejszych decyzji w życiu, wywołującej poważne i niejednokrotnie nieodwracalne skutki prawne oraz majątkowe.
Dlatego tak istotne jest, aby każda osoba przystępująca do czynności notarialnej miała świadomość tego, co robi, rozumiała treść dokonywanej czynności i mogła swobodnie podjąć decyzję oraz wyrazić swoją wolę.
Zdolność do czynności prawnych
Osoby dokonujące czynności przed notariuszem muszą znajdować się w stanie świadomości umożliwiającym zrozumienie treści i znaczenia dokonywanych czynności.
Czynności przed notariuszem mogą być dokonywane przez osoby posiadające pełną zdolność do czynności prawnych. Zgodnie z art. 11 Kodeksu cywilnego, pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności, zatem czynności przed notariuszem mogą dokonywać samodzielnie osoby, które ukończyły osiemnaście lat.
Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych, jest nieważna.
Osobami o ograniczonej zdolności do czynności prawnych oraz pozbawionymi zdolności do czynności prawnych są: osoby, które nie ukończyły osiemnastego roku życia, osoby ubezwłasnowolnione częściowo lub całkowicie. Osoby te nie mogą samodzielnie dokonywać czynności przed notariuszem. Ich interesy są reprezentowane przez przedstawicieli ustawowych (rodziców, opiekunów, czy kuratorów).
Zgodnie z art. 86 ustawy Prawo o notariacie notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych.
Pojęcie „zdolności do czynności prawnych” wskazane w ustawie Prawo o notariacie odnosi się również do wad oświadczeń woli, spowodowanych stanem psychicznym stron czynności notarialnych.
Świadomość i swoboda podejmowania decyzji – kluczowa kwestia przy czynnościach notarialnych
Samo posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych nie oznacza jeszcze, że dana osoba w każdym momencie jest zdolna do świadomego i swobodnego podejmowania decyzji.
Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
Stan taki może być spowodowany m.in.:
- chorobą psychiczną;
- niepełnosprawnością intelektualną;
- innymi zaburzeniami czynności psychicznych, również przemijającymi;
- stanem wynikającym z działania alkoholu, środków odurzających lub innych substancji wpływających na świadomość i zdolność podejmowania decyzji.
Co niezwykle istotne, taki stan nie musi mieć charakteru trwałego. Może wystąpić również przejściowo, w konkretnym dniu i w konkretnej chwili.
Oznacza to, że osoba, która na co dzień funkcjonuje samodzielnie, może w określonych okolicznościach nie być zdolna do świadomego i swobodnego złożenia oświadczenia woli.
Czynności notarialnych u notariusza nie mogą dokonywać osoby, które znajdują się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, spowodowanym chorobami psychicznymi, niedorozwojem umysłowym, innymi zaburzeniami psychicznymi.
Wady oświadczenia woli
Wady oświadczeń woli obejmują również:
- oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru, jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej,
- błąd co do treści czynności prawnej. Można powoływać się tylko na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny),
- wywołanie błędu podstępem. Podstęp osoby trzeciej jest jednoznaczny z podstępem strony, jeżeli ta o podstępie wiedziała i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna,
- złożenie oświadczenia woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej.
Skutkiem złożenia oświadczenia woli w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli oraz dla pozoru jest nieważność bezwzględna.
Złożenie oświadczenia woli pod wpływem błędu, podstępu, czy bezprawnej groźby powoduje nieważność względną, co oznacza że pozostają one ważne do momentu uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli.
Notariusz – osoba zaufania publicznego. Znaczenie instytucji notariatu.
Warto pamiętać, że notariusz nie jest jedynie osobą, która odczytuje dokument i przyjmuje podpisy. Jest osobą zaufania publicznego, a wykonywane przez niego czynności mają szczególny charakter. Zgodnie z art. 2 § 2 ustawy Prawo o notariacie czynności notarialne dokonane zgodnie z prawem mają charakter dokumentu urzędowego.
Notariusz jest obowiązany czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne. Ma również obowiązek udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności.
Dlatego tak ważne jest, aby każda czynność była poprzedzona odpowiednią oceną sytuacji i rzeczywistego stanu świadomości osób uczestniczących w czynności. Szczególnego znaczenia nabiera to w przypadku osób starszych, schorowanych, osłabionych, znajdujących się pod wpływem silnych emocji, a także osób, których zachowanie może wskazywać na zaburzenia świadomości lub podatność na wpływ innych osób. Nie każdy, kto potrafi złożyć podpis, jest w danej chwili zdolny do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji.
Akt notarialny nie powinien być jedynie dokumentem potwierdzającym, że określone osoby stawiły się w kancelarii i złożyły podpisy. Powinien dokumentować czynność dokonaną zgodnie z prawem, przy poszanowaniu rzeczywistej woli i interesów jej uczestników. Powaga instytucji notariusza wymaga odpowiedzialności, rozwagi i szczególnej staranności.
Odpowiedzialność notariusza nie kończy się na sporządzeniu aktu. Obejmuje również czuwanie nad tym, aby osoby uczestniczące w czynności rozumiały jej znaczenie i świadomie podejmowały decyzje, których skutki mogą towarzyszyć im przez wiele lat. Świadomość stron, swoboda wyrażania woli i bezpieczeństwo prawne uczestników czynności powinny zawsze pozostawać priorytetem.
Bo w notariacie najważniejszy nie jest sam podpis. Najważniejsze jest to, czy osoba, która go składa, wie, co podpisuje i jakie konsekwencje prawne z tego wynikają.
Potrzebujesz więcej informacji – skontaktuj się z notariuszem.
